7 maja 2010
Mantrę gajatri intonuje się praktycznie w każdej tradycji hinduistycznej. Choć niektóre z nich przywiązują niewielką wagę do Bhagawatam, wszystkie wysoko cenią śri gajatri – święty hymn dwukrotnie narodzonych. Jeśli da się wykazać związek między gajatri a Bhagawatam, jak sugeruje Garudapurana (gāyatrī-bhāṣya-rūpo ’sau), miejsce Bhagawatam w literaturze wedyjskiej może okazać się niezrównane. Taki właśnie był zamysł Śri Czajtanji, a jego zwolennicy poszli za tą wskazówką . Wśród wisznuitów gaudija nie brakuje teorii i dowodów na poparcie tej idei.
Samych świadectw wedyjskich może nie ma wiele, ale z pewnością ich nie brakuje. Matsjapurana – tak jak kilka innych puran – stwierdza podobnie: „Za Bhagawatam należy uznać to, co opiera się na gajatri […]” (Ma.P. 53.20.22). Tutaj słowo gāyatrī odnosi się do znaczenia mantry gajatri zawartego w słowie dhīmahi („medytujemy”), które pojawia się w Bhagawatam dokładnie w tej samej formie (bhargo devasya dhīmahi) co w mantrze, zarówno na początku (ŚB 1.1.1), jak i na końcu (ŚB 12.13.19). Forma czasownika dhīmahi jest wyraźnie wedyjska. Fakt, że pojawia się ona w Bhagawatam, tekście puranicznym, wisznuici gaudija uznają za jednoznaczne odniesienie do gajatri. To, że gajatri – pierwowzór wszystkich mantr – zostaje przywołana na początku i na końcu Bhagawatam, ma szczególne znaczenie.
Gajatri nie zostaje jednak przywołana w pełnej postaci, ponieważ Bhagawatam, wierne puranicznemu celowi udostępniania prawdy wedyjskiej ludziom niskiego pochodzenia, nie chce naruszyć wedyjskiego zakazu, zgodnie z którym nie należy wypowiadać mantry gajatri wobec upadłych grup społeczeństwa ludzkiego. Gdyby gajatri została zapisana w całości, naruszony zostałaby wedyjski autorytet Bhagawatam. Dlatego Bhagawatam, które pragnie oświecić wszystkich bez względu na kastę – tak jak czynił to Śri Czajtanja – już od samego początku oznajmia, że na jego kartach znaczenie gajatri zostanie udostępnione wszystkim. Taka jest wspaniałomyślność Bhagawatam.
Agnipurana przedstawia etymologiczne objaśnienie gajatri (począwszy od Ag. P. 216.3), wskazując przy tym, że Bhagawatam opiera się na mantrze gajatri. Poniższe wersety z rozdziału (adhjaji, adhyāya) 216 Agnipurany, zatytułowanego Gāyatrī-nirvāṇa-kathana, oraz z 272, zatytułowanego Purāṇa-dāna-ādi-māhātmya-kathana, wyraźnie ukazują związek między gajatri a Bhagawatam:
Agnipurana uznaje, że gajatri dotyczy wyłącznie Boga, który zostaje w niej przedstawiony jako stwórca, podtrzymujący i ten, który wycofuje przejawiony wszechświat. Bhagawatam, określane zwrotem „oparte na gajatri”, rozkwita nieustannie na całej ziemi.
Agnipurana nie tylko powtarza za innymi puranami, że Bhagawatam jest „oparte na gajatri”, lecz także wyraźnie wskazuje, że sama gajatri „dotyczy wyłącznie Boga” – podobnie jak jej komentarz, Śrimad Bhagawatam. Podkreśla się tu, że gajatri nie jest, jak błędnie sądzi wiele osób, mantrą mającą zjednać Agniego, boga ognia, słońce czy jakikolwiek inny pomniejszy przejaw Najwyższego. Jest przeznaczona wyłącznie dla Bhagawana. W ten sposób jej związek z Bhagawatam zostaje jasno wykazany, ponieważ Śrimad Bhagawatam podobnie traktuje wyłącznie o Najwyższym Panu.
Wszystkie przytoczone wyżej wersety z puran wskazują jednak tylko, że Bhagawatam opiera się na gajatri oraz że do pewnego stopnia ją objaśnia. Jeśli zaś chodzi o gajatribhaszję (gāyatrī-bhāṣya), obszerny komentarz do gajatri, za który Garudapurana uznaje Bhagawatam, wyjaśnienia możemy szukać u wisznuitów i u gaudijów – zwolenników Śri Czajtanji – oraz w ich komentarzach.
Według Śri Dżiwy Goswamiego z linii gaudija, a także Widżajadhwadźy ze szkoły wisznuizmu Madhwy, Bhagawatam już w swoim pierwszym wersecie samo wyjaśnia, że jest komentarzem do gajatri. Na przykład wyrażenie z Bhagawatam janmādy asya yataḥ („od którego pochodzi początek itd. świata”) opisuje ostateczne podłoże istnienia (Wasudewę, Śri Krysznę) podobnie jak gajatri czyni to słowami tat savitur […] devasya („tego boskiego Sawitra”). Podobnie wyrażenie z Bhagawatam tene brahma hṛdā („który objawił Wedę sercu Brahmy”) odpowiada słowom gajatri dhiyo yo naḥ pracodayāt – („oby natchnął nasz intelekt”). Pełne wyjaśnienie Dżiwy Goswamiego znajduje się w Paramatmasandarbhie.
Nie ma wątpliwości, że Bhagawatam jest studium porównawczym koncepcji religijnych. Omawia wszystkie czternaście światów kosmologii wedyjskiej (loki – lokāḥ – czyli wymiary świadomości) aż po wielkiego, wszechogarniającego Brahmana, wraz z obszernymi opisami duchowych siedzib Wajkunthy, Ajodhji, Dwaraki, Mathury i Wryndawany, spoczywających głęboko wewnątrz adwajadżniany (advaya-jñāna, niedualna wiedza o jednej, niepodzielnej Rzeczywistości Absolutnej – przyp. red.). Ostatecznie Bhagawatam jest porównaniem duchowych smaków, ras (rasa), przeznaczonym dla duchowych koneserów. To, że Bhagawatam jest w istocie kursem religioznawstwa porównawczego, szczegółowo ukazuje Śri Sanatana Goswami w Bryhadbhagawatamrycie. Czy zatem mantra gajatri również nie jest kontemplacją (bhūr bhuvaḥ svaḥ) światów i tego, co poza nimi (savitur vareṇyaṁ bhargo devasya dhīmahi)? Pozostaje jedynie pytanie, jak daleko poza świat postrzegania zmysłowego i jak głęboko w obszar postrzegania duchowego prowadzi gajatri, ponieważ jasne jest, że Bhagawatam prowadzi aż do miłosnej lili Śri Kryszny. Według zwolenników Śri Czajtanji tam, dokąd prowadzi nas Bhagawatam, prowadzi również gajatri. Aby to wyjaśnić, trzeba omówić znaczenie Bhagawatam zgodnie z tradycją wisznuizmu gaudija, w której tak wielką czcią otaczana jest pierwotna swajamśakti (svayaṁ-śakti) swajam Bhagawana – Śri Radha.
Według zwolenników Śri Czajtanji Bhagawatam mówi wyłącznie o Śri Radsze. Pogląd ten uderzająco kontrastuje nie tylko ze stanowiskiem zwolenników adwajtawedanty, lecz także z innymi ważnymi szkołami wisznuickimi. Śrisampradaja Ramanudźy i Brahmasampradaja Madhwy w ogóle nie widzą Śri Radhy w Bhagawatam! Nawet Śridhara Swami, którego tradycja darzy tak wielkim szacunkiem, nie wspomina Radhy w swoim komentarzu do Bhagawatam. Choć Śri Radha wymieniana jest w innych puranach, w Bhagawatam jej imię nie zostaje wypowiedziane bezpośrednio ani razu. A jednak gaudijowie przywiązują ogromną wagę do pośredniego odniesienia do niej – odniesienia, które Bhaktiwinoda Thakura w swojej Bhagawatarkamariczimali widzi jako wypowiedziane przez gopi Czandrawali, transcendentną rywalkę Śri Radhy. Bez wątpienia doszedł do tego wniosku, badając bhawę tej gopi opisaną w Bhagawatam i łącząc ją z faktycznymi imionami gopi wymienionymi w innych puranach. Nie bez znaczenia jest to, że według Bhaktiwinody Thakury werset anayārādhito nūnam […] wypowiedziała właśnie Czandrawali, ponieważ mówi on jednoznacznie, iż nikt poza Śri Radhą nie może w pełni zadowolić Śri Kryszny. Padmapurana wspomina o osiemnastu tysiącach gopi, spośród których sto osiem jest najważniejszych. Spośród tych stu ośmiu osiem uznaje się za ważniejsze. Spośród tych ośmiu dwie mają szczególną pozycję: Czandrawali i Radharani. Spośród tych dwóch, jak mówi Padmapurana, pierwszeństwo należy do Śri Radhy. Lecz w Bhagawatam sama Czandrawali potwierdza tę prawdę, patrząc na ślady stóp Śri Radhy obok śladów Kryszny. Czandrawali przyznaje, że Kryszna kocha Radhę bardziej, ponieważ to dla niej opuścił rasalilę, by pozostać z nią sam na sam. W ten sposób Bhagawatam poświęcone jest wyjaśnieniu znaczenia Śri Radhy tak, jak nie czyni tego żadna inna purana.
Wisznuici gaudija szczegółowo wyjaśnili, dlaczego to odniesienie do Śri Radhy jest pośrednie. Przekonują, że ujęcie pośrednie jest lepsze niż bezpośrednie, ponieważ potęguje siłę oddziaływania. Bhagawatam zasłania bezpośredni widok Śri Radhy, wymagając od nas, abyśmy z oddaniem wniknęli głębiej w tekst i tam ją dostrzegli. Jako kolejny powód pozostawienia Śri Radhy za zasłoną tajemnicy wskazuje się potrzebę ukrycia najwyższej i najbardziej ezoterycznej prawdy przed niekwalifikowanymi – zwolennikami dżnianamargi, karmamargi oraz ścieżki wajdhibhakti – obecnymi podczas recytacji Bhagawatam przez Śukadewę. Trzeci podawany powód jest taki, że zgodnie z Brahmawajwartapuraną Śri Radha była isztadewatą (iṣṭa-devatā, ukochane, osobiste bóstwo – przyp. red.) Śukadewy Goswamiego. Gdyby wypowiedział jej imię, utraciłby świadomość zewnętrzną, czyli wszedłby w stan awisztaczitta (āviṣṭa-citta, całkowite pochłonięcie umysłu – przyp.red.) i nie byłby w stanie odpowiedzieć na naglącą potrzebę Maharadży Parikszita, który miał przed sobą zaledwie siedem dni życia – i tylko tyle czasu, by przyjąć nauki Śukadewy. Dżiwa Goswami wyjaśnia, że sam Śukadewa rozumował, iż gdyby w kulminacyjnym momencie Bhagawatam mimowolnie wypowiedział imię Radhy, pełnia rasanandy nie mogłaby wybrzmieć tak, jak powinna. Ponieważ Bhagawatam jest przede wszystkim księgą rasy (muhur aho rasikā bhuvi bhāvukāḥ), Śukadewa powstrzymał się od wypowiedzenia tego imienia bezpośrednio. Rozumował jednak również, że gdyby nie objawił jej chwały, dopuściłby się winy niepodzielenia się zdobytą wiedzą i musiałby narodzić się jako brahmarakszasa. Aby rozwiązać ten dylemat, Śukadewa objawił jej imię pośrednio, poprzez gopi Czandrawali. Podaje się także inne powody, lecz jednocześnie tacy aczarjowie jak Wiśwanatha Czakrawarti i inni są równie gotowi wykazać, że niezliczone wersety Bhagawatam w rzeczywistości wychwalają Śri Radhę.
Śri Dżiwa Goswami na przykład w Krysznasandarbhie odczytuje pierwszy werset Bhagawatam w sposób alternatywny, ukazując, że już od samego początku tekst ten mówi o miłości Śri Radhy do Gowindy. Przekład tego wersetu dokonany przez Śri Dźiwę jest zbyt piękny i głęboki, by nie wspomnieć o nim choćby krótko. Daje on wnikliwy wgląd w umysł Wjasy i w jego samadhibhaszję (samādhi-bhāṣya, komentarz zrodzony z samadhi, czyli z bezpośredniego duchowego urzeczywistnienia autora – przyp. red.) – Bhagawatam.
janmādy asya yato ’nvayād itarataś cārtheṣv abhijñaḥ sva-rāṭ
tene brahma hṛdā ya ādi-kavaye muhyanti yat sūrayaḥ
tejo-vāri-mṛdāṁ yathā vinimayo yatra tri-sargo ’mṛṣā
dhāmnā svena sadā nirasta-kuhakaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi
Janmādy asya yataḥ. Janma oznacza przejaw, ādyasya oznacza ādi, czyli pierwotną, a yataḥ znaczy „z kogo”. Z kogo przejawiła się pierwotna rasa – madhurja? Z Radhy, która jest itarataḥ, odrębna od wszystkich innych, oraz z Kryszny – anvayāt. Radha jest Prawdą Absolutną pośrednio, Kryszna zaś bezpośrednio. Artheṣu oznacza różne rozrywki, a abhijñaḥ – biegłych, znawców. Oboje są mistrzami w spełnianiu rozrywek. Wjasa, ādi-kavi, mówi: śabdabrahman wstąpił do mojego serca – hṛdā – i dzięki premabhakti zrozumiałem te rozrywki: tene brahma hṛdā ya ādi-kavaye. Gdy Wjasa, na polecenie Narady, zasiadł w medytacji, w transie premabhakti (bhakti-yogena manasi samyak praṇihite ’male) właśnie to urzeczywistnił. I o tym, o lilach Radhy i Kryszny, napisał w swojej księdze, Bhagawatam.
Wjasa mówi, że tych dwoje – a w szczególności Śri Radha – jest tak cudownych. Kto może ich zrozumieć? Nawet Kryszna jest oszołomiony Radharani; cóż zatem może wiedzieć o niej Ananta Śesza i inni – muhyanti yat sūrayaḥ? Ziemia – mṛd – zamienia się w wodę i płynie, podczas gdy woda – vāri – przyjmuje właściwość ziemi i zastyga, słysząc flet Śri Kryszny, na którym gra on wyłącznie po to, by przywołać Śri Radhę, której blask – tejaḥ – przyćmiewa światło gwiazd i księżyca: tejo-vāri-mṛdāṁ yathā vinimayaḥ.
Wśród gopi istnieją trzy grupy: te, które sprzyjają Radsze (z Lalitą na czele); te, które służą po stronie przeciwnej (z Czandrawali na czele); oraz te, które czasem opowiadają się po stronie Radhy, a czasem po stronie Kryszny (z Wiśakhą na czele). Wszystkie są cudowne, a jednak wszystkie trzy grupy (yatra tri-sargaḥ) – bledną (mṛṣā) w jej obecności: yatra tri-sargo mṛṣā. Wszystkie mają swój sens jedynie w relacji do niej. Obecność i wpływ Radhy (dhāmnā) pokonują (nirasta) wszelkie zakłócenia (kuhakam) tworzone przez tych, którzy stają jej na drodze, takich jak Dżatila i Kutila, oraz przez Śri Czandrawali, stojącą na czele rywalizującego grona gopi: dhāmnā svena sadā nirasta-kuhakam. W ten sposób ich rozrywki trwają wiecznie (satyam). Dlatego medytuję (dhīmahi) o tych dwojgu (param), którzy w rzeczywistości są jednym w mahabhawie oraz jednym jako posiadacz mocy i sama moc. W tym wersecie Wjasa celowo opisał Radhę i Krysznę w liczbie pojedynczej, używając rodzaju nijakiego, ponieważ oboje przekraczają koncepcje męskości i kobiecości.
Jeśli Bhagawatam dotyczy Śri Radhy, musi istnieć również takie objaśnienie gajatri, które ukazuje, że gajatri dotyczy jej w ten sam sposób. Takie objaśnienie rzeczywiście istnieje, czego właśnie należało spodziewać się po zwolennikach Śri Czajtanji. W historycznym rozwoju wisznuizmu gaudija szczególnie wyróżnili się zwolennicy Bhaktiwinody Thakury, którzy podążali śladami syna i ucznia Thakury, Bhaktisiddhanty Saraswatiego Thakury. Odegrali oni znaczącą rolę w światowym rozpowszechnieniu i spopularyzowaniu nie tylko wisznuizmu Śri Czajtanji, lecz także wisznuizmu w ogóle. Najbardziej znanym przedstawicielem tej linii jest dzieło A. C. Bhaktiwedanty Swamiego Prabhupady, najwybitniejszego ucznia Bhaktisiddhanty Saraswatiego Thakury. To również Bhaktiwedanta Swami Prabhupada w praktyce dał Bhagawatam światu – w niektórych przypadkach niezależnie od tego, czy świat tego chciał, czy nie. Słynna kampania sprzedaży książek na lotniskach prowadzona przez jego uczniów długo jeszcze pozostanie w pamięci. A gdy wszystko zostanie już powiedziane i zrobione, podejrzewam, że będzie wspominana z sympatią, gdy ludzie będą czytać karty Bhagawatam i się nimi delektować. Wśród współczesnych Bhaktiwedanty Swamiego Prabhupady, którzy po jego odejściu sprzed naszych doczesnych oczu odegrali znaczącą rolę w zachowaniu i szerzeniu wisznuizmu gaudija, czołowe miejsce zajmuje Śrila Śridhara Maharadża. To, w jakim stopniu Bhagawatam jest komentarzem do gajatri, znakomicie przedstawia właśnie Pudźjapada Śridhara Maharadża w swojej gajatribhaszji. Pierwotnie skomponowana w sanskrycie, jest obecnie dostępna po angielsku. Ci, którzy są głębiej zainteresowani tą tematyką, odniosą ogromną korzyść z jej studiowania.
[Opracowanie: GVd]
[Ilustracja: Śri Radha i Kryszna we Wryndawanie, w otoczeniu gopi; popularny druk bengalski, studio Chore Bagan, Kalkuta, ok. 1895; kolekcja British Museum; źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna]