24 listopada 2002
Pytanie: Śrila Bhaktiwinoda Thakura w swojej Śri Czajtanjaśikszamrycie, omawiając rozwój myśli teologicznej na świecie, wyjaśnia, że Mojżesza należy rozumieć jako znajdującego się w dasjarasie, Mahometa w sakhjarasie, Jezusa w watsaljarasie, Czajtanja Mahaprabhu przyniósł zaś madhurjarasę. Jak więc możemy uznawać cokolwiek poza madhurjarasą za należące do linii Śri Czajtanji Dewy?
Odpowiedź: W Czajtanjaczaritamrycie powiedziano, że Mahaprabhu przyszedł, aby rozdać cztery duchowe nastroje Wradżaloki: dasję, sakhję, watsalję i śryngarę: cāri bhāva-bhakti diyā nācāmu bhuvana (Cc. 1.3.19). Powiedziano tam również, że nastroje te mają moc podporządkować sobie Krysznę: dāsya sakhya vātsalya śṛṅgāra – cāri rasa cāri bhāvera bhakta yata kṛṣṇa tāra vaśa (Cc. 1.3.11). Według Bhaktiwinody Thakury Śri Czajtanja Mahaprabhu udostępnił te nastroje tym, których wewnętrzna duchowa natura odpowiada któremuś z nich.
Dwa najbardziej wyróżniające się nastroje obecne w sampradaji gaudija to sakhjabhawa i gopibhawa. W obrębie sakhjabhawy szczególnie wyróżnia się nastrój prijanarmasakhy. Prijanarmasakha jest najbardziej poufnym przyjacielem Kryszny i uczestniczy w jego miłosnym życiu. W ramach premabhakti jego miłość rozwija się przez etapy sneha, pranaja, mana, raga i anuraga aż do etapu bhawy: subalādyera ‘bhāva’ paryanta premera mahimā (Cc. 2.23.55).
Śri Wiśwanatha Czakrawarti Thakura skomentował jednak, że bhawa prijanarmasakhy jest tożsama z mahabhawą. Wradżanatha z Dżajwadharmy Thakury Bhaktiwinody osiągnął pozycję prijanarmasakhy. Również Akinczana Krysznadasa Babadżi, znany uczeń Śrili Bhaktisiddhanty Saraswatiego Thakury, osiągnął tę rasę i pisał o tym do Pudżjapady Śridhary Dewy Goswamiego. Istnieją także inne przykłady.
Gopibhawa naszej sampradaji częściej określana jest jako mandżaribhawa, a ściślej jako bhawollasarati (bhāvollāsa-rati). Jej duchowa doskonałość sięga mahabhawy, a w jej obrębie – adhirudha-madana-mahabhawy (adhirūḍha-mādana-mahābhāva). Wielbiciele, którzy osiągają tę duchową pozycję, utożsamiają się ze służebnicami Śri Radhy i doświadczają jej ekstazy w sposób pośredni. Bez wątpienia jest to najdalszy zasięg doświadczenia samego Śri Czajtanji i najbardziej wyróżniający się nastrój obecny w sampradaji gaudija.
Śri Czajtanjadewa rozdał pełną ucztę miłości do Boga, a każdy wielbiciel, który zasiądzie do stołu, będzie jej kosztował zgodnie z miarą własnego apetytu. Wypowiedzi Bhaktiwinody Thakury o innych postaciach religijnych i ich związku ze smakami oddania wradżabhakti są natomiast wspaniałomyślną formą nauczania, która podkreśla szczytowy charakter daru Śri Czajtanji Mahaprabhu dla świata duchowego doświadczenia.
Pytanie: Czy istnieje jakiś wewnętrzny związek między emanacją Balaramy a Panem Śiwą?
Odpowiedź: Według Śrimad Bhagawatam obiektem medytacji Śiwy jest Sankarszana. Sankarszana to inne imię Balaramy, a także imię jednej z emanacji Balaramy. Relacja między Śiwą a Balaramą jest więc relacją oddania pierwszego wobec drugiego.
Pytanie: Jakie są imiona przyjaciółek Czandrawali i ich służebnic?
Odpowiedź: Jako wisznuici gaudija niewielkie mamy zainteresowanie stronnictwem Czandrawali, ponieważ w lili jest ona rywalką Radhy. Jednak Padma, Śajbja i inne dakszinagopi (dakṣiṇā-gopī, gopi prawego skrzydła, uległe) – służą jej tak, jak Lalita, Wiśakha i inne służą Radsze. Służebnic tych przyjaciółek Czandrawali jest wiele.
Pytanie: Czy mandżari posiadają Krysznę w pełni?
Odpowiedź: Nikt nie posiada Kryszny bardziej niż Radha, a żaden wielbiciel nie posiada Radhy bardziej niż jej mandżari.
Pytanie: Napisałeś: „Przyjaciółki Radhy przyjmują ją za obiekt swojej miłości, a ich rodzaj miłości nazywa się bhawollasa albo radhasnehadhika (rādhā-snehādhikā) lub radhadasjam (rādhā-dāsyam). Stał się znany jako dominująca emocja mandżari – mandżaribhawa. Śrila Dżiwa Goswami powiedział, że bhawollasa nadal nazywana jest emocją pomocniczą (sañcāri-bhava, sanczaribhawa), choć mówi się, że jest to bardzo szczególny rodzaj emocji pomocniczej (sañcāritve ’pi vaiśiṣṭyāpekṣayā)”.
Problem polega na tym, że rozumiałem, iż emocja pomocnicza (sanczaribhawa albo wjabhiczaribhawa, vyabhicāri-bhāva ) – nawet jeśli jest bardzo szczególna – z definicji nie rozwija się w rasę. W rasę rozwija się jedynie emocja dominująca (sthajibhawa, sthāyi-bhāva). Czy możesz wyjaśnić to szerzej?
Odpowiedź: Bhawollasarati, czyli mandżaribhawa, jest szczególnym rodzajem sanczaribhawy – emocji przejściowej – lecz w jeszcze większym stopniu szczególnym rodzajem sthajibhawy. Kiedy Śri Dźiwa Goswami mówi, że jest ona szczególnym rodzajem sanczaribhawy, chodzi mu o to, że wyraża ona miłość do przyjaciółki Kryszny – Radhy – a nie bezpośrednio do samego Kryszny. W tym sensie jest sanczaribhawą, lecz głębsza analiza pokazuje, że obejmuje zarazem miłość do Radhy i Kryszny. Dlatego jest szczególnym rodzajem sthajibhawy.
Wszyscy wielbiciele z Wradży żywią wobec siebie nawzajem sanczaribhawy, jednak te sanczaribhawy nie przeważają nad ich sthajibhawą (trwałą emocją) w relacji z Kryszną. Gdyby mandżaribhawa była skierowana wyłącznie ku Radsze, rzeczywiście byłaby jedynie sanczaribhawą. Ponieważ jednak w rzeczywistości obejmuje Radhę i Krysznę jako nierozłączną parę, jest sthajibhawą. Termin bhāvollāsa dosłownie znaczy: „ta miłość, która ożywia ich [Radhy i Kryszny] wzajemną miłość”.
Należy zauważyć, że święty tekst dotyczący miłości mieszkańców Wryndawany został spisany przez Rupę Goswamiego przy współudziale Dżiwy Goswamiego. Choć posłużyli się oni świecką teorią rasy jako ramą służącą wyjaśnieniu Absolutu – który sam jest transcendentną rasą (raso vai saḥ) i zarazem tym, który ją smakuje – ich objaśnienie nie musi w całości mieścić się w ramach świeckiej teorii rasy, aby było zasadne. Między tymi dwoma systemami istnieje szereg różnic. Na przykład w świeckiej teorii rasy kochający i ukochana cieszą się jednakowo swoim zjednoczeniem, podczas gdy w transcendencji ukochana – Radha – dalece przewyższa Krysznę zdolnością smakowania rasy. Z tej prawdy – różnicy między świecką teorią rasy a systemem Śri Rupy – wyrasta całe objaśnienie Rupy Goswamiego, ponieważ stwarza ona konieczność pojawienia się Śri Czajtanji Mahaprabhu.
Problem, który dostrzegasz, jest w istocie skutkiem przekonania, że objaśnienie najwyższej rzeczywistości przedstawione przez Śri Rupę musi pod każdym względem mieścić się w świeckiej teorii, od której zaczerpnął on język dla swojego objaśnienia.
Wcześniej napisałem na ten temat następująco: „Bhawollasarati jest osobliwa w tym sensie, że obejmuje miłość do Radhy w nastroju dominującym (sthajibhawa). We Wradży wszyscy wielbiciele mają dominujący nastrój miłości do Kryszny. On jest obiektem ich oddania w nastrojach służby, przyjaźni, miłości rodzicielskiej i miłości oblubieńczej. Wielbiciele z Wradży kochają także siebie nawzajem, lecz te uczucia miłości nie są nastrojami dominującymi. Stanowią określony rodzaj sanczaribhawy, czyli bhawy przejściowej. Ta sanczaribhawa nigdy nie przeważa nad dominującą miłością wielbiciela do Kryszny, lecz służy jej spotęgowaniu.
Jednak w przypadku bhawollasarati miłość mandżari skierowana ku Radsze rzeczywiście stale wysuwa się na pierwszy plan wobec ich uczuć miłości do Kryszny. Nie jest więc sanczaribhawą. Ponieważ jednak kieruje się ku Radsze, a nie ku Krysznie, nie oczekiwalibyśmy też, że zostanie sklasyfikowana jako sthajibhawa. Rozwiązanie tego dylematu polega na tym, że miłość mandżari, choć bardziej intensywna wobec Radhy niż wobec Kryszny, mimo wszystko obejmuje również Krysznę. Mandżari kochają Radhę i Krysznę jako nierozłączną parę, lecz ich miłość w szczególny sposób zwraca się ku Radsze. W ten sposób znajdują się w wyjątkowej pozycji, w której Radha i Kryszna razem stają się obiektem ich miłości oblubieńczej. Wyrażając bhawollasarati, Narottama dasa śpiewa: jīvane maraṇe gati, rādhā-kṛṣṇa prāṇa pati – »W życiu i śmierci moim ideałem są Radha i Kryszna«. Prāṇa-pati znaczy »pan mojego życia« i odnosi się do czyjegoś ukochanego. Tutaj tym »ukochanym« jest para Radha-Kryszna”.
[Opracowanie: GVd]
[Ilustracja: Śri Kryszna podaje betel ukochanej Radsze i obejmuje ją delikatnym uściskiem. Indie, ok. 1750; autor nieznany, dzieło przypisywane Nihâlowi Chandowi; Philadelphia Museum of Art. Źródło: Wikimedia Commons / Google Art Project, domena publiczna.]