8 września 2007
Pytanie:
Jedne z najpiękniejszych fragmentów Bhagawadgity to te, w których Kryszna ukazuje swoją prawdziwą naturę, objawiając przyjacielowi i woźnicy rydwanu – Ardżunie – swoją postać kosmiczną (wiśwarupę). Czy poza pięknem poetyckiego języka fragmenty te niosą ze sobą określone idee dotyczące natury Boga? Czy możesz wyjaśnić, dlaczego Ardżuna ostatecznie nie jest w stanie dłużej oglądać wiśwarupy i prosi Krysznę, by przestał ją ukazywać i powrócił do swojej bardziej konwencjonalnej i – [zdawałoby się] – ograniczonej, dwurękiej, ludzkiej postaci?
Odpowiedź:
Kryszna jest Bogiem pod każdym względem, dlatego nie należy błędnie rozumieć jego dwurękiej, podobnej do ludzkiej postaci jako konwencjonalnej czy w jakikolwiek sposób ograniczonej. Postać kosmiczna, którą Kryszna objawił Ardżunie na polu bitwy Kurukszetra, przejawiła się z jego słodkiej i ujmującej dwurękiej postaci, podobnie jak jego postać czteroręka – a nie odwrotnie. Uważna lektura tekstu wyraźnie to potwierdza. Aby lepiej zrozumieć te kwestie dotyczące ludzkiej postaci Kryszny, warto spojrzeć na wspomniane wersety w świetle filozofii wisznuizmu gaudija. W mojej książce Bhagawadgita: Jej filozofia i emocje omawiam wersety z jedenastego rozdziału Gity w następujący sposób:
Werset 48
Oprócz ciebie nikt spośród ludzi nie może mnie zobaczyć w tej postaci ani dzięki spełnianiu ofiar wedyjskich, ani przez studiowanie Wed, dobroczynność, spełnianie rytuałów czy surowe umartwiania.
Ardżuna mógł zobaczyć tę kosmiczną postać Kryszny dzięki jego szczególnej łasce. Zresztą tylko dzięki łasce możliwe jest zobaczenie dowolnej postaci Kryszny (divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ). Oddanie jest celem innym niż osiągnięcie mistycznych wizji, ale zarówno wizje mistyczne, jak i oddanie (czy osiągnięcie swojego „naturalnego stanu”) są wynikiem łaski. Jednakże dla wielbiciela doświadczenie mysterium tremendum jest raczej zakłóceniem niż pożądanym ideałem. Celem oddania jest jego pogłębienie. Mistyczne doświadczenie wszechobecności Boga to dar, który służy temu celowi, podobnie jak uczucie rozłąki. W istocie wszystkie działania Boga w taki czy inny sposób służą temu celowi.
Werset 49
Uwolnij się od lęku i oszołomienia, które owładnęły tobą na widok tej mojej przerażającej postaci. Z radością w sercu zobacz znowu moją ludzką postać.
Werset 50
Sandżaja powiedział: Przemówiwszy w ten sposób do Ardżuny, Wasudewa Kryszna ukazał mu ponownie swoją czteroręką postać. Następnie ten, którego serce jest pełne współczucia, ponownie przyjął swoją łagodną, cudowną dwuręką postać ludzką, uspokajając przerażonego Ardżunę.
W Mahabharacie jest wspomniane, że niektóre osoby widziały Krysznę na polu bitwy Kurukszetra w czterorękiej postaci. Ale ponieważ Ardżuna darzył Krysznę uczuciem przyjaźni (sakhjarasa), Kryszna zawsze pojawiał się przed nim w postaci dwurękiej. Przyjaźń zachodzi między sobie równymi. Gdyby Ardżuna był przyzwyczajony do relacji z Kryszną w jego czterorękiej postaci, nigdy nie siedziałby z nim na tym samym łóżku, nigdy by z nim nie żartował ani nie zwracał się do niego: „Jadawo, Kryszno, przyjacielu”. To Kryszna dwuręki pokazał Ardżunie swoją postać kosmiczną i ten sam Kryszna dwuręki pokazał potem Ardżunie, na jego prośbę, swoją postać czteroręką. Ten werset oznajmia, że uczyniwszy to, Kryszna wrócił do swojej saumjawapu (saumya-vapu), czyli swojej dwurękiej ludzkiej postaci. Sandżaja nie mówi, że Kryszna następnie przejawił swoją dwuręką postać, ponieważ Kryszna w tej właśnie postaci ukazał także inne aspekty siebie, takie jak wiśwarupa (postać kosmiczna) czy czaturbhudża (catur-bhuja), czyli postać czteroręka.
W drugim wierszu tego wersetu Sandżaja mówi, że Kryszna ponownie (bhūyaḥ) pokazał (darśayām āsa) Ardżunie własną postać (svakam rūpam). To odnosi się do jego czterorękiej postaci. W trzecim i czwartym wierszu Sandżaja mówi, że Kryszna ponownie (punaḥ) przyjął swoją dwuręką postać i w ten sposób uspokoił (āśvāsayām āsa) Ardżunę. Gdyby Kryszna nie uspokoił Ardżuny, przyjmując z powrotem tę właśnie postać, werset ten zawierałby niepotrzebne powtórzenie słowa „ponownie”. Taką wykładnię potwierdza też następny werset, a jeszcze bardziej widoczne stanie się to w wersecie kolejnym, w którym podobna do ludzkiej dwuręka postać Kryszny jest wychwalana jako najrzadziej spotykana i najtrudniejsza do zobaczenia, jeszcze bardziej niż wiśwarupa czy czteroręka postać Kryszny.
Werset 51
Ardżuna powiedział: Teraz, kiedy widzę tę twoją łagodną ludzką postać, Dżanardano, uspokoiłem się i powróciłem do normalnego stanu świadomości.
Werset 52
Pan Bogini Śri powiedział: Widziałeś tę moją postać, którą bardzo trudno zobaczyć. Nawet bogowie nieustannie pragną ją ujrzeć.
W tym wersecie słowo dṛṣṭavān to imiesłów przeszły11, który można rozumieć w odniesieniu do obecnej postaci, którą Ardżuna widzi, jak i w odniesieniu do wiśwarupy, którą zobaczył wcześniej. W obu wypadkach znaczenie jest to samo: dwuręka postać Kryszny jest wznioślejsza niż jego wiśwarupa, czyli postać kosmiczna.
Za interpretacją, że słowo dṛṣṭavān odnosi się do postaci, którą Ardżuna widzi teraz, przemawia dodatkowo słowo idam (to), używane w przypadku rzeczy znajdujących się blisko, w przeciwieństwie do słowa tat (tamto), którego używa się w odniesieniu do rzeczy znajdujących się w pewnej odległości. Kryszna stoi przed Ardżuną w swojej przypominającej ludzką postaci, podczas gdy wiśwarupa jest już w oddali jako zjawisko minione. Gdyby więc Kryszna miał na myśli wiśwarupę, użyłby raczej słowa tat niż idam.
Dwuręka postać Kryszny jest tu wychwalana albo bezpośrednio jako ta, którą bardzo trudno zobaczyć (su-durdarśam), albo pośrednio jako jeszcze bardziej chwalebna niż wiśwarupa, ponieważ dla Ardżuny jest ważniejsza niż tak trudna do zobaczenia postać kosmiczna, którą ujrzał. Jeśli nawet przyjąć bardziej dosłowne podejście do języka tego wersetu i uznać, że dṛṣṭavān odnosi się do wiśwarupy – jak interpretują niektórzy komentatorzy Bhagawadgity – to i tak nie można byłoby zignorować wymowy tego fragmentu. Ardżuna stracił zainteresowanie wiśwarupą, ale nie uszczęśliwiającą go wizją podobnej do ludzkiej postaci Kryszny.
Ponadto Kryszna wspomniał, że bogowie nieustannie pragną widzieć rzeczoną postać. W świętych pismach nie ma przykładów potwierdzających, że bogowie zawsze pragną oglądać wiśwarupę, natomiast w Bhagawatapuranie znajdujemy wiele cytatów, w których bogowie modlą się, żeby zobaczyć postać Kryszny.
Wreszcie w wersecie 53 również znajdujemy potwierdzenie, że Kryszna mówi o swojej ludzkiej postaci, bo gdyby chodziło mu o wiśwarupę, byłoby to zbędne powtórzenie, ponieważ w wersecie 48 Kryszna powiedział już, że nie jest możliwe zobaczenie wiśwarupy dzięki studiowaniu Wed czy innym metodom, o których tam wspomina.
Werset 53
Ani przez studiowanie Wed, ani przez ascezę, ani przez rozdawanie jałmużny, ani przez składanie ofiar nie można mnie zobaczyć w tej postaci, w której teraz mnie widzisz.
Madhusudana Saraswati w uwagach wprowadzających do rozdziału 12 mówi, że po ukazaniu postaci kosmicznej jest w tym wersecie mowa o dwurękiej postaci Kryszny. Wiśwanatha Czakrawarti Thakura komentuje, że jeśli ktoś chce zobaczyć Krysznę w jego wiecznej dwurękiej ludzkiej postaci, co udało się Ardżunie, nie osiągnie tego dzięki którejś z praktyk wymienionych w tym wersecie, nawet jeśli wizję takiej postaci uważałby za najdoskonalszy rezultat ludzkich wysiłków.
Werset 54
Tylko dzięki nierozproszonemu oddaniu można naprawdę zobaczyć i zrozumieć tę postać oraz osiągnąć mnie, Parantapo.
Jeśli przyjąć, że wersety 52–54 odnoszą się do wiśwarupy, to pośrednio wychwalają one nie tylko ludzką postać Kryszny, lecz także oddanie Krysznie. Słowo praveṣṭum w tym wersecie można przetłumaczyć jako „wejść w”. Gdyby ktoś zapragnął wejść w wiśwarupę i osiągnąć wyzwolenie bez osiągnięcia transcendentnego związku z Kryszną, to tutaj Kryszna dobitnie oznajmia, iż jest to możliwe tylko dzięki oddaniu.
Werset 55
Osoba, która działa dla mnie, uważa mnie za najwyższy cel, jest mi oddana, porzuca wszelkie przywiązania i uwalnia się od wrogości wobec wszelkich istot, udaje się do mnie, synu Pandu.
Kończąc ten rozdział, Kryszna wychwala czyste oddanie, tak jak podkreślił je na początku rozdziału 7, a następnie w rozdziale 8. W rozdziale 9 sam uległ emocjom, kiedy zaczął mówić o swoich wielbicielach oraz oddaniu i ten jego stan emocjonalny przeniknął do rozdziału 10. Następnie Ardżuna sprowadził Krysznę z powrotem do praktycznej rzeczywistości, gdy zadał mu pytanie o jego majestat – bycie Bogiem. Na ten temat Kryszna prowadził teoretyczne rozważania przez pozostałą część rozdziału 10, a następnie na prośbę Ardżuny przełożył teorię na doświadczenie – dżnianę na widżnianę. Właściwa interpretacja jest zatem taka, że obezwładniające objawienie boskości Kryszny w tym rozdziale służy pośrednio podkreśleniu uroku i piękna niezakłóconego oddania.
(Fragment tekstu pochodzi z polskiego przekładu książki Swamiego: Bhagawadgita: Jej filozofia i emocje)
[opracował GVd]
.